Eşsiz aroma özellikleri sayesinde kilogram fiyatı zaman zaman 4000€’ya ulaşan Tuber magnatum, dünyanın en pahalı mantarı olarak kabul edilmektedir. Bu mantar, bazı özel müzayedelerde bu mantarın fiyatı 100.000 € gibi çok yüksek değere çıkabilmektedir. Günümüzde Avrupa’da Tuber magnatum ticareti yaklaşık 900 milyon € değerindedir (Lovrić ve ark., 2020).

“İtalyan Beyaz Trüfü” olarak bilinen Tuber magnatum, özellikle İtalya’nın Alba bölgesinde yoğun olarak toplanmaktadır. 1970’li yıllardan bu yana bu türün tarımsal üretimi üzerine çok sayıda araştırma yapılmış olmasına rağmen, ilk başarılı üretimi yalnızca 2021 yılında Fransa’da, kontrollü bir deneme sahasında gerçekleştirilmiştir (Bach ve ark., 2021). Dolayısıyla, dünyadaki Tuber magnatum talebi yalnızca doğal alanlardan sağlanmaktadır.

Tuber magnatum İtalya, Fransa, İsviçre’nin sınırlı bölgeleri ve bazı Balkan ülkelerinde doğal olarak yetişir (Hall ve ark., 2007). Doğal habitatın sınırlı olması ve artan taleple birlikte, bu mantarın arzı kısıtlı kalmakta ve dolayısıyla fiyatları hızla yükselmektedir.

Dünyanın En Pahalı Mantarı Türkiye’de Bulundu!

Son yıllarda Türkiye’de trüf biyoçeşitliliği konusundaki bilimsel araştırmalar ve trüf toplayıcılarıyla yapılan iş birlikleri sayesinde, ülkemizde de Tuber magnatum varlığı doğrulanmıştır. Moleküler ve morfolojik analizler sonucunda, toplanan örneklerin Tuber magnatum türüne ait olduğu onaylanmış ve Trakya Üniversitesi Doğa Bilimleri Dergisi’nde yayınlanan bir makalede rapor edilmiştir (Makalenin tam metni için https://dergipark.org.tr/tr/pub/trkjnat/issue/86494/1475517). Bu araştırma, Türkiye’nin trüf mantarları alanında sahip olduğu büyük potansiyeli ortaya koymakta ve ülkemizin trüf üretiminde önemli bir rol üstlenebileceğini göstermektedir.

Tuber magnatum’un Morfolojik ve Ekolojik Özellikleri

Tuber magnatum, özellikle dere yatakları gibi yaz aylarında yüksek nem oranına sahip alanlarda yetişmektedir (Hall ve ark., 2007; Şen, 2022). Bu habitat özellikleri, türün yetiştirilmesini zorlaştırmakta ve üretim süreçlerini karmaşık hale getirmektedir.

Morfolojik olarak, Tuber magnatum, Tuber borchii türü ile benzer özelliklere sahiptir. Peridium yapısı açık sarımsı kahverengiden sarı okra tonlarına kadar değişiklik gösterebilir ve yüzey dokusu düz veya süet benzeri olabilir. İç yapısı olan “gleba” başlangıçta beyazımsı, olgunlaştıkça kırmızımsı-kahverengiye dönüşen, ince beyaz damarlarla dallanmış bir yapıya sahiptir. Tuber magnatum, kendine özgü sarımsak veya peynir benzeri bir kokuya sahiptir. Alnus (kızılağaç), Corylus (fındık), Ostrya (karakavak), Populus (kavak), Pinus (çam), Quercus (meşe), Salix (söğüt) ve Tilia (ıhlamur) gibi ağaç türlerinin kökleriyle simbiyotik ilişki kurarak gelişir (Hall ve ark., 2007).

Bu türün yetişme ortamındaki hassas denge ve spesifik iklim ihtiyaçları nedeniyle, yetiştirme çalışmaları oldukça zorludur. Türkiye’nin de Tuber magnatum’un doğal yayılış alanları arasında bulunması, ülkemizin bu alanda gelecekte önemli bir aktör olabileceğinin sinyallerini vermektedir.

Kaynaklar

Bach, C., Beacco, P., Cammaletti, P., Babel-Chen, Z., Levesque, E., Todesco, F., Cotton, C., Robin, B. ve Murat, C. (2021). First production of Italian white truffle (Tuber magnatum Pico) ascocarps in an orchard outside its natural range distribution in France. Mycorrhiza, 31: 383 – 388.

Hall, IR., Brown GT. ve Zambonelli, A. (2007). Taming the truffle. The history, lore, and science of the ultimate mushroom. Oregon: Timber Press.

Lovrić, M., Da Re, R., Vidale, E., Prokofieva, I., Wong, J., Pettenella, D., Verkerk, P.J. ve Mavsar, R. (2020). Non-wood forest products in europe – a quantitative overwiev. Forest Policy and Economics, 116, 102175.

Şen, İ. (2022). Trüf kültivasyonunda arazi seçimi. Turkish Journal of Agriculture – Food Science and Technology, 10 (7), 1258 – 1263.

Dünyanın En Pahalı Mantarı: Tuber magnatum yazısı ilk önce Truffle Akademi üzerinde ortaya çıktı.

Ülkemiz eşsiz coğrafik özelliklere sahiptir. Özellikle Davis (1971) tarafından keşfedilen ve “Anadolu Diyagonali” olarak isimlendirilen bir coğrafik sınırla birlikte ülkemizdeki canlı biyoçeşitliliği muazzam ölçüde artmaktadır. Davis (1971) “Türkiye’nin Bitkileri” isimli çalışmasında bu coğrafik sınırın batısında bulunan bazı bitkilerin doğusunda olmadığı ve tam tersi şekilde doğusunda olan bazı bitkilerin batısında olmadığını keşfetmiştir. Sonraki birçok araştırmacı da yaptıkları bilimsel çalışmalarla birlikte Anadolu Diyagonalinin ülkemiz biyoçeşitliliği üzerine olan etkileri açıkça ortaya konulmuştur (Gür 2017).

Bu eşsiz coğrafik özellikler bitki ve hayvan biyoçeşitliliğinin yanında mantar biyoçeşitliliğini de desteklemektedir. Mikorizal mantarlar bitkilerle simbiyotik yaşamaktadır ve bu ilişki vasıtasıyla da zengin bitki biyoçeşitliliği ile mantarların dağılımı zenginleşmektedir. Bu simbiyotik ilişkinin yanı sıra, parazitik veya saprofitik olan mantarlar da bitki biyoçeşitliliğinden doğrudan etkilenmektedir.

Son yıllarda ülkemizdeki bilimsel çalışmalar ışığında ülkemizdeki mantar biyoçeşitliliğinin ne kadar zengin olduğu ortaya çıkmıştır. Sesli ve ark. (2020) tarafından yayınlanan “Türkiye Mantarları Listesi” isimli kitapta yaklaşık 5000 mantar türü listelenmiştir. Fakat kitabın yayınlandığı tarihten itibaren yapılan bilimsel çalışmalar sonucunda daha birçok mantar türü rapor edilerek ülkemiz biyoçeşitliliğine katkı sağlanmıştır.

Bu kadar zengin bir coğrafyada trüf mantarları yetişiyor mu?

Akdeniz iklim kuşağında bulunmamızdan dolayı trüf mantarları ülkemizde doğal olarak gelişim göstermektedirler. Fakat ülkemizden rapor edilen trüf mantarı türleri Avrupa ve Amerika kıtalarıyla kıyaslandığında henüz yeterli değildir. Çünkü ülkemizde trüf mantarı biyoçeşitliliği üzerine yapılan bilimsel araştırmalar henüz yeni başlamıştır. Bu durumunun muhtemel nedeni trüf mantarlarının toprak altında yetişmelerinden dolayı arazide belirlenmelerinin zor olmasıdır. Fakat son yıllarda sosyal medyanın da etkisiyle amatör ve profesyonel düzeyde mantarlara olan ilginin artmasıyla birlikte trüf mantarlarına olan ilgi de artmaktadır. Özellikle profesyonel trüf mantarı toplayıcıları buldukları çeşitli trüf mantarı türlerini akademik çevrelerle paylaşmakta ve böylece hazırlanan bilimsel raporlarla birlikte ülkemiz trüf mantarı biyoçeşitliliğine katkılar sağlanmaktadır.

Ülkemizde trüf mantarı biyoçeşitliliğinin bir arada rapor edildiği iki kontrol listesi yayınlanmıştır. Bu kontrol listeleri diğer birçok araştırmacı tarafından yayınlanan makaleleri biraraya getirerek tek bir kaynak oluşturması bakımından önemlidir.

Şen ve ark. (2016) tarafından yayınlanan ilk kontrol listesinde 67 trüf türü rapor edilmiştir (tam listeye erişmek için bakınız: https://www.researchgate.net/publication/327437475_Checklist_of_Turkish_Truffles). Daha sonra Akata ve ark. (2022) tarafından yayınlanan ikinci kontrol listesinde rapor edilen trüf sayısı 104 olarak tekrar güncellenmiştir (tam listeye erişmek için bakınız: https://www.researchgate.net/publication/364825645_Truffle_Checklist_of_Turkey_II_with_A_New_Record). İki kontrol listesinin yayınlandığı zaman aralığının kısa olmasına rağmen ülkemizden rapor edilen trüf sayısının büyük oranda arttığı görülmektedir. Bu artış ülkemizde son yıllarda trüflere olan ilginin artmasından kaynaklanmaktadır.

Ülkemizin ekolojik özellikleri dikkatle incelenirse trüf mantarlarının gelişimi için oldukça elverişlidir. Bu konuda yapılacak olan bilimsel çalışmalarla birlikte birçok trüf mantarı türünün ülkemizde tespit edilmesi kaçınılmazdır. Bu duruma en güzel örnek ilk defa ülkemizde belirlenerek Doğan ve ark. (2018) tarafından bilim dünyasına kazandırılan Balsamia gunerii (H.H. Doğan, Bozok & Taşkın) K. Hansen & X.H. Wang verilebilir.

Trüf mantarları konusunda yoğunlaşacak araştırmalarla birlikte ülkemizin doğal zenginliklerinin gün ışığına çıkması dileğiyle…

Kaynakça

Akata I., Şen İ., Sevindik M., Kabaktepe Ş., 2022. Truffle Checklist of Turkey II with A New Record. Turkish Journal of Agriculture – Food Science and Technology, 10 (10): 1913 – 1920.

Davis P.H. (1971), Distribution Patterns in Anatolia with Particular Reference to Endemism, Plant life of South-West Asia, Edinburgh: Botanical Society of Edinburgh, ss. 15 – 27.

Doğan HH, Bozok F, Taşkın H. 2018. A new species of Barssia (Ascomycota, Helvellaceae) from Turkey. Turkish Journal of Botany, 42 (5): 636-643.

Gür H., 2017. Anadolu Diagonali: Bir Coğrafi Sınırın Anatomisi. Kebikeç, 43: 177 – 188.

Sesli E., Asan A., Selçuk F. (Ed.), Arabacı Günyar Ö., Akata I., Akgül H., Aktaş S., Alkan S., Allı H., Aydoğdu H., Berikten D., Demirel K., Demirel R., Doğan HH., Erdoğdu M., Ergül CC., Eroğlu G., Giray G., Halik Uztan A., Kabaktepe Ş., Kadaifçiler D., Kalyoncu F., Karaltı İ., Kaşık G., Kaya A., Keleş A., Kırbağ S., Kıvanç M., Ocak İ., Ökten S., Özkale E., Öztürk C., Sevindik M., Şen B., Şen İ., Türkekul İ., Ulukapı M., Uzun Ya., Uzun Yu., Yoltaş A., 2020. Türkiye Mantarları Listesi. Ali Nihat Gökyiğit Vakfı Yayını. İstanbul.

Şen İ., Allı H., Civelek H.S. 2016; Checklist of Turkish Truffles, Turkish Journal of Life Sciences, 1 (2): 103 – 109.

Türkiye’deki Trüf Mantarı Varlığı yazısı ilk önce Truffle Akademi üzerinde ortaya çıktı.

Zaman zaman trüfleri ifade etmek için “Sequestrate fungus” ifadesi de kullanılmaktadır. Bu ifadenin kullanılmasının sebebi trüflerin sporlarını “gleba” ismi verilen kapalı bir doku içinde oluşturmaktadır. Tuber cinsi üyelerinin gleba yapısı genel olarak içte açık ve koyu damarlı mermerimsi bir görünüme sahiptir.

Trüflerin toprak altında yetişmeleri nedeniyle diğer mantarlardan farklı olarak aktif spor dağıtımı özelliklerini kaybetmiştir ve nesillerini devam ettirebilmek için sporlarını pasif olarak dağıtmak zorundadır. Bu nedenle, trüflerin sporları çimlenme olgunluğuna eriştiğinde küçük memelileri ve böcekleri cezbeden bir aroma yaymaktadırlar. Bu aroma trüflerin çevreye yaydığı “ye beni” sinyalidir. Hayvanlar bu sinyal tarafından cezbedilmekte ve trüfleri yemek için bulundukları alandan çıkartmaktadır. Trüflerin sporları hayvanların sindirim kanalından geçerken zarar görmemektedir ve dışkılama sonrasında sporlar çevreye dağılmaktadır. Bu pasif spor dağılımı doğadaki mucizevi bir iş birliğinin kanıtıdır.

Trüflerin hayvanları cezbetmek için ürettiği bu aroma insanları da cezbetmektedir ve trüflerin gastronomik değerini oluşturmaktadır. Trüfler ürettikleri eşsiz aromaları nedeniyle dünya mutfağının aranan lezzetleri arasındadır ve dünyanın en pahalı mantar grubunu oluşturmaktadır. Bu nedenle trüfleri değeri 2000 €/kg’a kadar ulaşabilmektedir. Özellikle, İspanya, Fransa ve İtalya’da Tuber melanosporum (Perigord Black Truffle – Kışlık Trüf) kurulan özel bahçelerde üretilmektedir ve ortalama 800 €/kg satılmaktadır. Ayrıca son yıllarda Tuber aestivum (Syn: Tuber uncinatum, Burgundy Truffle – Yazlık Trüf) tarımı üzerine araştırmalar hız kazanmıştır. Ülkemizde resmi kayıtlarda Tuber melanosporum bulunmamasına rağmen, ekonomik olarak değerli olan Tuber aestivum ve Tuber borchii yaygın olarak bulunmaktadır. Son yıllarda ülkemizdeki yatırımcılar tarafından Tuber aestivum bahçeleri kurulmaktadır. Yine Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından çeşitli Tuber melanosporum ve T. aestivum bahçeleri kurulmaktadır. Fakat kurulan tüm bahçeler daha çok genç olduğu için trüf üretimi henüz aktive olmamıştır.

Trüflerin ekonomik özellikleri nedeniyle tüm dünyada oldukça karlı bir yatırım sektörü haline gelmiştir ve günümüzde ise 3 milyar €’luk bir hacme sahiptir. Bu nedenle, trüfler üzerine yapılan bilimsel çalışmalar gün geçtikçe artmakta ve trüflerin yaşam döngüsü detaylı olarak araştırılmaktadır. Ülkemizde ise trüfler üzerine araştırmalar son yıllarda hız kazanmış ve trüf tarımı konusundaki yatırımlar artmaktadır. Önümüzdeki yıllarda trüf sektöründen ülkemizin hak ettiği payı alması dileğiyle…

Trüf Nedir? yazısı ilk önce Truffle Akademi üzerinde ortaya çıktı.